نفت ، و غيرها نشده است ؛ آيا مىتوان گفت اين علوم همگى ممنوع و حرام هستند ؟ پيدايش مدارس و تشكيل حوزه‌هاى علميّه بدين طريق فعلى از شرع أنور وارد نشده است ، و در زمان امامان هيچگونه از اين نمونه‌ها نبوده است ؛ آيا مىتوان گفت : ساختن مدارس و حجرات و جمع كردن طلّاب براى دراست دين ، بدعت است و حرام است ؟ نه چنين نيست . اگر مراد از احدوثه و بدعتْ هر چيز تازه‌اى باشد ، هر بدعت حرام نيست ؛ و اگر مراد از آن هر چيز مخالف شرع باشد ، اين گونه علوم و اين گونه امور مخالف شرع نيستند . و اگر در بعضى از روايات ديديم كه أئمّه عليهم السّلام از تصوّف و فلسفه إعراض كرده‌اند ، مرادْ ترتيب مكتب‌ها و أحزاب بر خلاف خطّ مشى آنان است ؛ نه گرايش به باطن بر طريق أحسن و تقويت قواى فكريّه بر راه صواب . در آن زمان كه همانند بعضى از متصوّفهء زمان ما عدّه‌اى بر خلاف راه شرع ، از خود راهى براى وصول به واقع معيّن كرده ، و به أعمال و كردار غير مشروع عامل بوده‌اند ، البتّه چون اين طريق سير ، مُمضاى آن بزرگواران نبوده است منع كرده‌اند ؛ نه آنكه هر كس كه در صدد تهذيب أخلاق و تزكيهء نفس بر آيد و از راه عبادات و دستورات شرعيّه بخواهد به مقام يقين برسد و به معرفت إلهى فائز گردد و با نور باطن و چشم دل إدراك حقائق را بنمايد ، او را صوفى بدانيم و زير